٭ قسمت اول
مقدمه
تحولات صحنه نبرد پس از پيروزي فاو و اقدامات نظامي دشمن كه به طور گسترده وهمه جانبه صورت گرفت، فرماندهان سپاه را با وضعيت جديدي مواجه كرد. جنگ شهرها در سطح گسترده، حمله به مراكز اقتصادي، صنعتي و نفتي فشار فوق العاده اي را بر كشور وارد كرد. به ويژه، كاهش بسيار زياد قيمت نفت تا مرز 5/5 دلار در هر بشكه موجب تشديد اين فشارها شد. همراه با اين فشارها، تحرك جديد دشمن در عرصه زميني كه پس از اشغال اراضي كشور در آغاز جنگ، براي اولين بار صورت مي گرفت، جبهه خودي را تحت فشار قرارداده بود. در چنين شرايطي علاوه بر مقابله با حملات عراق به خطهاي پدافندي در طول مرز، آماده شدن براي حمله بزرگ بعدي، مسؤوليت ديگري بود كه بايد به آن عمل مي شد.




تصرف منطقه استراتژيك فاو و جدا سازي بخش جنوبي سرزمين عراق از اين كشور اقتضا مي كرد كه مناطق مهمي چون بصره و ام القصر نيز مورد توجه قرار گيرد و به نظر مي رسيد، توقف در اين منطقه و عدم توسعه وضعيت، به زيان نيروهاي خودي باشد؛ زيرا منطقه عملياتي فاو به لحاظ وسعتي كه داشت از اين قابليت برخوردار بود كه سلسله عمليات بعدي در همين مكان انجام شود.

دلايل انتخاب منطقه
پس از پيروزي فاو كه باعث به هم خوردن موازنه نظامي به نفع ايران شد، لازم بود در اقدامي ديگر كه از اهميت ويژه و هدف استراتژيك برخوردار بود، سرنوشت جنگ به نقطه نهايي رهنمون شود. براي اين منظور، منطقه جديد بايد از شرايطي برخوردار مي بود كه هدفهاي مورد نظر تحقق مي يافت.
منطقه عمومي بصره در جنوب از مهم ترين مناطقي بودند كه از تابستان سال 1361همواره براي عمليات هاي بزرگ و سرنوشت ساز مورد توجه فرماندهان بودند و عملياتهاي متعددي در اين جبهه ها انجام شده بود: شرق بصره (عمليات رمضان)، هورالهويزه (عمليات خيبر و بدر) و فاو (عمليات والفجر8) مناطقي بودند كه طي سالهاي 1361 تا 1364عرصه نبرد ميان رزمندگان اسلام و دشمن بودند. تنها منطقه اي كه در آن عملياتي صورت نگرفت، منطقه ابوالخصيب، جزيره مينو و بخشي از زمين شلمچه بود كه در ميان هدفهاي مطرح در اطراف بصره به دليل نزديكي به شهر، مهمتر از بقيه بودند. به همين دليل، استحكامات، آرايش سلاح و يگانهاي دشمن نيز دراين منطقه (با تأكيد بر شلمچه) بيشتر از ساير مناطق عملياتي بود و همين موضوع باعث شد كه طي چهار سال پس از عمليات رمضان، فرماندهان نظامي توجه جدي به اين منطقه كنند. افزون بر اين اهميت شهر بصره كه هدف اصلي استراتژي نظامي جمهوري اسلامي ايران پس از فتح خرمشهر به شمار مي رفت، مهمترين عامل در انتخاب اين زمين براي عمليات كربلاي 4بود.
از ديگر ويژگيهايي كه باعث انتخاب اين منطقه براي عمليات شد، عوارض موجود در زمين غرب اروند در منطقه ابوالخصيب بود، زيرا وجود نهرها، نخلستانها و كانالهاي كشاورزي و نيز عدم وجود استحكامات در منطقه پتروشيمي تا بصره، اين منطقه را قابل تصرف و پدافند مي نمود. همچنين به دليل آن كه دو جناح منطقه عملياتي، از شمال به آب گرفتگي شلمچه و كانال ماهيگيري و از جنوب به خور زبير و زمين هاي باتلاقي اطراف آن محدود شده بود، قدرت تحرك دشمن ضعيف برآورد مي شد.
سوم دي ماه 1365 رمز عمليات قرائت شد و يگانها در تمام محورها عمليات را آغاز كردند و اين در شرايطي بود كه اين بار، دشمن عمليات را آغاز كرده بود.
با آغاز حمله سراسري در منطقه عملياتي، در محور قرارگاه هاي نجف، قدس، نوح و كربلا نيروها دست به پيشروي زدند و هدفهايي نيز تصرف شد. اين وضعيت موجب آرامش در قرارگاه شد، اما در ساعت 24 و10 دقيقه لشكر 14امام حسين(ع) خبر داد، اين يگان نتوانسته است در جزيره بلجانيه، قايقهاي حامل نيرو را پياده كند و دشمن از سمت جزاير بوارين و ماهي مانع عبور اين قايقها شده و تعدادي از آنها نيز منهدم شده اند. قرارگاه قدس نيز اطلاع داد، نوك جزيره ماهي پاكسازي نشده است و دشمن روي تنگه به شدت تيراندازي مي كند. در جزيره ام الرصاص، لشكرهاي 8 نجف، 14امام حسين(ع)، 25كربلا و 41ثارا... وارد عمل شده و با شكستن خط هاي اول دشمن، پيشروي در عمق را آغاز كردند.
لشكر 25كه وارد جزيره ام الرصاص شده بود، نتوانست تا صبح سرپل به دست آمده را توسعه دهد. در محور قرارگاه نجف، لشكر 19فجر توانست وارد پنج ضلعي شود و در محور ديگر نيز، لشكر 57 حضرت ابوالفضل(ع) پيشروي كرد. وضعيت در منطقه شلمچه از شرايط بهتري نسبت به ساير محورها برخوردار بود.
در منطقه جزيره مينو، قرارگاه نوح، تيپ 33المهدي توانست خط را بشكند، اما با نيروهاي دشمن مواجه شد كه با سختي توانست پس از پاكسازي، با تيپ 32 انصارالحسين در خط اول الحاق كند. اما وجود آتش در جناح راست، اين محور را تهديد مي كرد. در اين حال، لشكر 7ولي عصر(عج) نيز توانست وارد جزيره سهيل شود.
برپايه خبرهاي رسيده از اطلاعات قرارگاه خاتم (سپاه) دشمن دو اقدام اساسي را در دستور كار خود قرارداد: اول اجراي آتش روي دهانه كارون و تنگه، دوم جلوگيري از پيشروي لشكر 19فجر و تيپ 57 ابوالفضل(ع) در داخل پنج ضلعي در محور شلمچه.
علاوه بر اين، در ساعت يك بامداد، راديو عراق خبر حمله ايران را همراه با نقطه و محورهاي آن اعلام كرد، موضوعي كه در گذشته سابقه نداشت. به ويژه در اين خبر اعلام شد كه اين حمله بين سپاه هاي هفتم و سوم انجام گرفته است و لشكرهاي 11 و 15درگير هستند. اين خبر، احتمال هوشياري و آگاهي دشمن را از حمله، در ذهن فرماندهي بيشتر تقويت كرد. پس از آن كه عبور از تنگه (محور اصلي عمليات) ناممكن شد، عبور از جزاير ام الرصاص و ام البابي، محور تلاش جبهه خودي قرار گرفت. اما در ساعت 2و10دقيقه بامداد قرارگاه كربلا اطلاع داد كه دهانه كارون از ناحيه پشت ام الرصاص، زير آتش دشمن قرار دارد و همه قايقهاي حامل نيروهاي تيپ انصارالحسين آسيب ديده اند. فرمانده قرارگاه نوح نيز وضع تيپ 33المهدي را نامناسب گزارش كرد.
علاوه براين در ساعت 2و20دقيقه فرمانده لشكر 8 نجف شرايط يگان خود را در جزيره ام الرصاص سخت توصيف نمود و اين درحالي بود كه انهدام وسيع قايقها به دست دشمن، امكان انتقال نيرو را به جلو با مشكل مواجه كرده بود. ضمن آن كه تردد نيروها به دليل آتش دشمن به سختي امكان پذير بود.
در ساعت 3و17 دقيقه بامداد
لشكر 7 ولي عصر(عج) اعلام كرد، قايقي در اختيار ندارد و بخشي از جزيره سهيل را نيز پاكسازي نكرده است. در شلمچه نيز، لشكر 19فجر و تيپ 57 ابوالفضل(ع) توان حفظ پنج ضلعي را نداشتند و در محور بوارين نيز مشكل به وجود آمده بود. از اين رو، در ساعت 6 و 10دقيقه صبح به قرارگاه نجف اجازه داده شد، عقب نشيني كند.
اوضاع در قرارگاه هاي ديگر نيز مساعد نبود؛ داخل جزيره ام الرصاص الحاق صورت نگرفته بود، لشكر 25كربلا نتوانست سرپل خود را در جزيره ام البابي توسعه دهد، لشكر 8 موفق به پاكسازي هدفهاي خود در جزيره ام الرصاص نشد و تيپ انصارالحسين نيز نتيجه روشني به دست نياورد.
يگانهاي ديگر نيز شرايط مشابهي داشتند. از اين رو، فرماندهي با تشكيل جلسه اي دستور داد جزيره ام الرصاص حفظ شود و در محورهاي ديگر يگان ها عقب نشيني كنند. اما درپي اظهار خوش بيني چند تن از فرماندهان و دريافت برخي خبرها، بار ديگر براي ادامه عمليات اميدواري ايجاد شد و برخي تلاشها نيز صورت گرفت، اما از حدود ساعت 11صبح، عراق عليه مواضع رزمندگان دست به پاتك زد و سرانجام در ساعت 23 و 45دقيقه شب (چهارم) توقف عمليات اعلام شد.
بدين ترتيب، به منظور حفظ قوا و طراحي دوباره عمليات آينده از ادامه نبرد اجتناب شد. در اين عمليات 985 تن از نيروهاي خودي شهيد و 8071 تن مجروح شدند.
ادامه دارد...
تهيه و تدوين: مركز مطالعات و تحقيقات جنگ